“Het is de vraag of we massaal te maken krijgen met mensen die vanuit andere delen van Europa naar Nederland komen. Die ontwikkeling zal in ieder geval niet zo massaal zijn als we met de instroom van Turkse en Marokkaanse medeburgers hebben gezien en met de instroom van mensen uit Suriname.” Deze uitspraak deed de hoogste ambtenaar van het ministerie van VROM in 2004 tijdens een lezing met als thema Grenzeloos Europa. Zij voegde daaraan toe dat ze ook niet verwachtte dat Nederlanders in groten getale uit Nederland zouden vertrekken. “Je bent ergens en je wilt er ook blijven”, was haar stelling. Mijn gevoel zei me toen dat ze het niet bij het juiste eind had.

Het thema liet me niet los en bleef ergens in mijn achterhoofd zitten. Vorig jaar begon het me op te vallen dat er over bepaalde thema’s opeens veel meer werd geschreven. Over de Polen die massaal naar Nederland komen. Over de steeds grotere groep buitenlanders die de Spaanse kusten bevolken. Maar ook over thema’s als klimaat en duurzaam in relatie tot wonen stonden de kranten opeens vol. Steeds vaker hoorde ik ook verhalen om me heen van mensen die een tweede huisje hebben, in Hongarije of Tsjechië, of mensen die veelvuldig tussen twee steden heen en weer pendelen voor de liefde of voor werk. Ik bezocht een beurs voor mensen die een tweede huis willen kopen. Dit was allang geen exclusieve aangelegenheid meer voor de lucky few; er liep gewoon een afspiegeling van de Nederlandse samenleving rond. Ook berichten uit andere landen vielen me op. Zoals over de leegloop van bepaalde gebieden en de juist almaar stijgende huizenprijzen in sommige grote steden. Op de economiepagina’s van de kranten ging het steeds vaker over de concurrentiestrijd tussen Europese steden om de grote bedrijven binnen te halen. Voor mij was het duidelijk: Europa is volop in beweging!

Ondanks al die bewegingen zijn we ook aan het zoeken naar veiligheid, naar een plekje – of misschien wel meer plekjes – van onszelf, waar we ons thuis voelen. Cultuurfilosoof René Boomkens meent dat wonen en je ergens thuis voelen een gevoel is dat pas kan ontstaan vanuit een besef dat we niet alleen deel uitmaken van de wereld, maar vooral ook dat de wereld deel uitmaakt van ons.

Ondertussen is de wereld van de politiek vooral bezig de blik naar binnen te keren. Grenzen moeten dicht, we denken vooral lokaal en de buitenwereld is eerder een bedreiging dan een kans. Met de kaders van gisteren – gebaseerd op het gedrag van eergisteren – proberen we invulling te geven aan morgen. De wereld van vandaag en zeker die van morgen is echter de wereld van de mens die zelf bepaalt waar en hoe hij wil wonen en die zich niet laat beperken door stads- of landsgrenzen.

Mijn idee voor dit boek was geboren. De dingen die ik om mij heen zag en waarover ik las, heb ik samengebracht in zes hoofdstukken, die op het eerste gezicht weinig met elkaar te maken hebben, maar al lezende wordt de overlap tussen ontwikkelingen steeds duidelijker. Wat betekent het bijvoorbeeld voor huisvesting en zorg aan ouderen als aow’ers massaal naar het buitenland vertrekken? Wat betekent het voor het leefklimaat in de stad, als de middeninkomens naar de voorsteden verhuizen en dagelijks in de file staan? Hoe geven we vorm en inhoud aan duurzaamheid als ons landschap steeds verder verstedelijkt? Moeten we nog wel denken in termen van een stad of worden economische regio’s straks veel belangrijker? Wat betekent dat dan?

Grenzeloos wonen is geen wetenschappelijk onderzoek. Het is eerder intuïtieve wetenschap: een weerslag van observaties, literatuurstudie en gesprekken met mensen. Die persoonlijke ervaringen en opvattingen van mensen – professionals, maar ook ervaringsdeskundigen – geven letterlijk een gezicht aan het boek. Ook in de beschrijvingen van Berlijn, Bratislava en de Costa Blanca heb ik getracht de ontwikkelingen in alledaagse, herkenbare beelden te vangen. Het doel van dit boek is niet om pasklare oplossingen voor problemen te bieden, maar om de ontwikkeling die nu plaatsvindt in Europa te beschrijven en een voorzichtige blik in de toekomst te werpen. Op die manier wil ik professionals op verschillende, aan het wonen gerelateerde terreinen prikkelen om door een grenzeloze bril te kijken naar de uitdagingen van morgen. Voor mensen met een algemene interesse in alles wat met wonen en Europa te maken heeft, hoop ik dat het boek vooral een feest der herkenning is.

Amsterdam, Berlijn, Bratislava, Valencia, 2008

 

Inleiding